- राजेश शर्मा

घ्यार्रघ्यार्र आवाज आइरहेको छ । भाइब्रेसनमा भएका कारण आफ्नै मोबाइल बजेको रहेछ । फोन आएको थियो सिंहदरबारबाट । मन्त्रालयका सचिवको फोन । नमस्कार के भनेको थिएँ, उताबाट आवाज आयो– ‘मिल्छ भने मन्त्रालय आउनुहोस् न ।’ सचिवले बोलाएपछि नजाने कुरै भएन । भनेकै समयमा पुगेँ । सचिवको कार्यकक्षबाहिर १४ मिनेट ४३ सेकेण्ड कुरेपछि भित्र जान पाएँ ।

ल आउनुभयो, किन यसरी बोलाएँ होला, कुनै अनुमान?’ मसँग जवाफ थिएन, ‘खै सर ।’ ‘तपाईं यो मन्त्रालयको गेटमा छिरेपछि मेरो कार्यकक्षमा आउने बेलासम्म केके सोच्नुभयो?’ यस्तै कुराहरू भए । तर, म उहाँकै मुखबाट सुन्न चाहन्थेँ, मलाई एक्कासि बोलाउनुको कारण । लम्बेतान गफ सुनेर म निस्किएँ । गफ यस्तो थियो– सुन्दा सामान्य भोग्दा दर्दनाक ।

पुरुष सचिवको कुरा त सुनेँ । यस्तै अनुभव अर्को सचिवको सुनुम् जो महिला होस् । र, दुवैखाले अनुभव सुन्न पाइयोस् । खुलेर मलाई अनुभव सुनाउने महिला सचिव नभेटेपछि मैले एक जना सहसचिवलाई फोन गरेँ । र, उहाँको सिंहदरबार अनुभव सुन्न गएँ । सचिवले आफ्नो इच्छाले सुनाउनुभएको थियो । सहसचिवलाई मैले अनेक प्रसंगहरू निकालेर उहाँको अनुभव सुनेँ । जुन कुरा मलाई आवश्यक थियो मोबाइलमा नोट पनि गरेँ ।

यी दुईवटा अनुभव सुनेर म अर्को सहसचिव टोकराज पाण्डेलाई भेट्न गएँ । युवा, प्रस्ट कुरा गर्ने र केही समय सहकार्य गरेको हिसाबले उहाँलाई सचिव र सहसचिवले सुनाएको कुरा शेयर गरेँ । मेरो कुरा भुइँमा झर्न नपाँउँदै उहाँले भन्नुभयो, ‘ल राजेश सर कस्तो कुरा गर्नुहुन्छ, मसँग पनि गजबको अनुभव छ नि !’ 'होर सर ।' ‘म र गोगन हमालले सँगै सहसचिव पास गरेपछि अर्थ मन्त्रालयमा एक जना सहसचिवलाई भेट्न गयौँ । कुरा भइरहेका बेला खाजा खाने बेला भयो, मैले क्यान्टिनमा खाजा खान जाऊँ के भनेको थिएँ, त्यहाँ त अचम्मको कुरा भयो । सहसचिव भएर पनि क्यान्टिनमा खाजा खान जाने हो रे?’

सिंहदरबार देशमा शासन गर्ने ठाउँ हो । सचिव मात्र होइन, यहाँको श्रेणीविहीन कर्मचारी पनि शासक नै हो भन्ने प्रचलन सुनिन्छ । के सिंहदरबार यथार्थमा यस्तै छ त? हो, क्यान्टिनमा खाजा खान जानु हुन्न भन्ने मात्र होइन, एक सामान्य मानिसलाई सिंहदरबारले कसरी विभेदकारी बनाउँछ भन्ने सचिव र सहसचिवहरूको अनुभवलाई समेटेर यो लेख तयार पारेको छु ।

क्याम्पस पढ्दा स्टोभ बाल्न मट्टीतेल खोज्न भौँतारिएको क्षण बिर्सने कुरै भएन । खल्तीमा पैसा नभएर भोकै बसेको क्षण त आत्मवृत्तान्तमा आउँछ नै । अहिलेका सचिव र सहसचिवहरू अधिकांश खरदार र सुब्बाको जागिरबाट लोक सेवामा प्रवेश गरेका हुन् । अर्थात् हाकिमकहाँ कसरी फाइल लैजाने? हाकिमलाई कसरी खुसी पार्ने? हाकिमको क्षमता कस्तो हुन्छ, यावत् कुराहरू उनीहरूलाई थाहा छ । तर, अहिले सिंहदरबारमा कार्यरत खरदार, सुब्बाको जस्तै सालीन, भद्र र जनमुखी व्यवहार छ त? सचिव सहसचिवहरूको । जवाफ प्रस्ट छ, छैन । के उनीहरूले हिजो खरदार सुब्बा हुँदा भोगेको पीडालाई शासक भएर प्रतिशोध लिइरहेका छन् त?

सचिव मात्र होइन, जनताका सेवक मन्त्रीहरू नै बढी दोषी छन् यस्तो हुनुमा । एउटा सिन हेरौँ, सिंहदरबारको । हरेक मन्त्रालयको मूलढोकाको दायाँ या बायाँ दर्ता चलानी हुन्छ । यहाँ मूलतः श्रेणीविहीन, कार्यालय सहयोगी, कहीँकतै खरदारसम्म बसेको पाइन्छ । जब ढोकाबाट मन्त्री, सचिव र सहसचिवहरू पस्छन्, ती कर्मचारीहरू कार्यकक्षबाट जुरुक्क उठ्छन् र नमस्कार गर्छन् ।

नमस्कारको जवाफ मुन्टो हल्लाउने वा मुखले नमस्कार भन्नेमै सीमित छ । कोही त सुनेको नसुन्यै पनि गर्छन् । दुई हात जोडेर नमस्कार गरेको जवाफमा दुई हात जोडेरै फर्काउन सकिन्न? नमस्कारको अर्थ के हो? के ठूला भनिएकाले सानाहरूले गरेको नमस्कार फर्काउनु पर्दैन?

बिहान उठेर मर्निङ वाक्, योगा, ट्रेडमिलमा डौडने यावत् गरी शरीरलाई तन्दुरुस्त राख्न मेहनत गरेको सगौरव सहपाठी, कार्यकक्षमा आएका कर्मचारी सेवाग्राही सबैलाई शेयर गरी शरीरमा थप चमक ल्याउँछ । तर, त्यही शासक एकछिन अगाडि चालकले गाडी रोकेर ढोका खोलेपछि मात्र गाडीबाट झर्छ ।

अर्थात् गाडीको ढोका आफैँ नखोल्नुमा पनि उसको ‘शासकीयपन’ छ । त्यति मात्र कहाँ हो र, कार्यकक्षमा रहेको टेबुलमा सिसाको गिलासमा ‘प्रेस’ पानीको आवश्यकता पर्छ । डिस्पेन्चर वा जग राखेर पानी झिकेर खान उसलाई नआउने हैन, तर टेबुलमा रहेको घण्टी बजाएर बाहिर रहेको ‘पीए’ मार्फत पानी मगाउनुमा गर्व ठान्छ । र त कार्यालय सहयोगी हस्याङफस्याङ गर्दै पानी लिएर सचिवको कार्यकक्षमा पुग्छ ।

प्रायः ११ बजेसम्मको समय सचिवको कार्यकक्षमा सहसचिवहरू वा सहसचिवकोमा अरु कर्मचारी भेला भएर गफ गर्ने समय हो । त्यही गफ हिजोको काम र आज गर्ने काममा केन्द्रित भएको पाइँदैन । कुनैकुनै बेला मात्र कामको कुरा हुन्छ, नत्र गफगाफमै सीमित हुन्छ । कहिलेकाहीँ त यो गफको सिलसिला धेरै अगाडि जान्छ । निर्णय गर्न पेस गरिएका फाइलहरू या त टेबुलमा छरपस्ट हुन्छन्, या त ‘पीए’ ले राखेको हुन्छ । ‘इन्ट्रेस्ट’ भएका फाइलहरू त आफ्नै कार्यकक्षको टेबुलको घर्रामा हुन्छ । आज पेस गरिएको फाइल आजै निर्णय गर्नु भनेको ‘शासकीयपन’ गुम्नुजस्तो छ किन?

मन्त्रालय एक परिवार हो । मिलेर काम गर्ने । नतिजा निकाल्ने । सके अरुलाई नमुनायोग्य सन्देश दिने । जनताको सेवक । जनताको करबाट अवसर पाएको । यस्ता सुन्दर शब्दहरू केवल शब्द मात्र हुन् । व्यवहार के त्यस्तो छ त? खरदार सुब्बाको कार्यकक्ष त परको कुरा, सचिवहरू सकेसम्म सहसचिवको कार्यकक्षमा जाँदैनन् । र, त्यही सिको सहसचिवमा पनि छ ।

मन्त्री, सचिव, सहसचिवहरू अरु कर्मचारीले के कसरी काम गरेका छन्, केही समस्या छन् कि, वा कसरी मिलेर सकारात्मक नतिजा ल्याउन सकिन्छ भनेर खरदार, सुब्बा, अधिकृतकहाँ जान नमिल्ने कस्तो ‘प्रोटोकल’ हो? आफ्नै कार्यकक्षमा बेलाएर लपेट भनेर कहीँ लेखिएको छ? आफैँले खाने खाजा, चिया बनाउने किचेन हेरेका छन् त हाकिमहरूले? ती किचेनमा काम गर्नेहरूका समस्याका बारेमा छलफल गरेका छन् त? बरु उनीहरूको पारिश्रमिक, सेवा सुविधाका बारेमा अर्थ मन्त्रालयमा बजेट माग्न बिर्सन्छन् । तर, त्यही मन्त्रालयको बजेटमा वैदेशिक भ्रमण, गाडी, इन्धनलगायतका सुविधा प्रस्ट लेखिएको हुन्छ, किन?

यी र यस्ता अनेकन रूपहरू छन्, जसले सामान्य मानिसलाई पनि विभेदकारी बनाइरहेको छ । त्यही सिहंदरबार हो, जसले सबै खाले विभेद हटाउने कानुनको मस्यौदा गर्छ, नीति, योजना र कार्यक्रम अगाडि सार्छ तर यथार्थमा त्यही किन विभेदको मुहान बन्छ? आखिर के छ त्यो सिंहदरबारमा?

तिनै हाकिमहरू ट्विटरमा बाराक ओबामाले सपिङमलमा सामान किनेको, सी चिनफिङ खेतमा गएर किसानसँग कुरा गरेको फोटो पोस्ट गर्छन् । तर, सिंहदरबारले जन्माएका हाकिमहरू कार्यालय सहयोगीको नमस्कार फर्काउँदा उठ्ने हातहरूमा ‘शासकीयपन’ देख्छन् । योभन्दा भद्दा मजाक केही होला? सचिवको कार्यकक्षमा बोलाइएको खरदार, सुब्बा, अधिकृत किन डराएर प्रस्तुत हुन्छन्? ऊ त्यसरी डराउनुपर्ने गरी के गल्ती गरेको छ र? गल्तीले डराएको हैन ऊ । त्यो त शासकीय शैली हो । आफूभन्दा तलको कर्मचारी डराएन भने काम हुन्न भन्ने भ्रम हो । छलफल परामर्श र सहव्यवहारबाट काम छिटो फत्ते हुन्छ ।

विदेशमा जानु नै पर्दैन । नेपालकै निजी बैंक, इन्स्योरेन्स, गैसस, सञ्चारमाध्यम, बहुराष्ट्रिय कम्पनीहरूमा कामको नतिजा खोजिन्छ । कार्यालय प्रमुख पनि त्यही नतिजाका लागि सबै कर्मचारीहरूको कार्यकक्ष पुगेको हुन्छ । त्यहीँ बसेर छलफल गर्न पनि तयार हुन्छ । तर, सेवानिवृत्त भएपछि सेवाग्राहीको रूपमा त्यही कर्मचारीको अगाडि आएर कुरा गर्न हुने, हाम्रा प्रशासक किन अहिले उनीहरूको कार्यकक्ष जाँदैनन्? के त्यो ‘प्रोटोकल’ कै कारण हो त? आफ्नो टेबुलमा कुनै सामान, फाइलबाट आएको धुलोलाई नजिकै रहेको टिस्यु पेपरले पुछ्नुभन्दा कार्यालय सहयोगीलाई बेलाएर हकार्नुमा किन गर्व गर्छन् हाकिमहरू? यो शैली कम्युनिस्ट मन्त्रीहरूमा पनि विद्यमान छ ।

मन्त्रालयमा बैठक, छलफल कार्यक्रमहरू हुन्छन् । सहभागीको उपस्थिति उठाइन्छ । सबैले हस्ताक्षर गर्छन् । तर, अचम्मलाग्दो पक्ष, त्यो कार्यक्रमको माइन्युट गर्ने जिम्मेवारी पाएको कर्मचारीको पहिलो काम मन्त्री, सचिव, सहसचिवहरूको नाम पद लेखेर हस्ताक्षर गर्ने ठाउँ मात्र राखिदिने हो । मिल्दो हो त शासकहरू त्यो हस्ताक्षर पनि ‘तिमी नै गर’ भन्ने थिए । तर, त्यो भन्दैनन्, किनभने त्यही हस्ताक्षरमा त ‘प्रोटोकल’ बाँकी छ ।

किन आफ्नो नाम र पद आफैँ लेखेर हस्ताक्षर गर्न सक्दैनन् शासकहरू? ‘प्रोटोकल’ ले आफ्नै मन्त्रालयमा भएको कम्युटर अपरेटरलाई बिर्सिएको शासकहरूलाई नै थाहा छैन । त्यही बैठकको माइन्युट डिजिटलाइज गर्ने हो भने सजिलो र पारदर्शी हुने कुरा उनीहरूलाई पचेकै छैन । किनभने त्यो कम्युटर अपरेटर बैठकमा बस्न ‘प्रोटोकल’ मिल्दैन । र त भएको स्रोतको सदुपयोग भएको छैन ।

बिहान लिन र बेलुका छोड्न घरसम्म पुग्ने गाडी जस्तो साँघुरो बाटो किन नहोस्, चालकले ब्याक गरेरै फकार्उन किन नपरोस, ढोकैसम्म गाडी पुर्‍याउनु के बाध्यता त उसलाई? घरअगाडि पनि चालकले ढोका खोलेपछि चढ्ने र ओर्लने गर्नु भनेको समाजमा आफ्नो परिचय दिएको हो? त्यो पोशाकमा के दम छ, जुन लगाएर एकछिन हिँड्न पनि मिल्दैन? यस्तैयस्तै स्वरुप घरमा पनि पुग्छ । 

केही वर्षपहिलाका दुईवटा रमाइला घटना छन् । गृहसचिव आफ्नी श्रीमतीसहित पार्टीमा गएछन् । परिचयका क्रममा गृहसचिवकी श्रीमती भन्नू है भनेर सिकाएका रहेछन् । सचिवलाई सबैले नमस्कार गरेका छन् । ‘म गृहसचिवकी श्रीमती’ के भन्दै थिइन् । एक जना प्याट्ट बोलेछन्, 'हाम्रो सचिवज्यू त दुई श्रीमतीका धनी पो हुनुहुँदो रहेछ !' अनौपचारिक गफमा श्रीमतीलाई ‘गृहमन्त्री’ भन्ने चलन पनि छ । ‘म गृहसचिवज्यूकी श्रीमती’ भन है भनेको उनले ‘म गृहसचिवकी श्रीमती’ भन्दै थिइन् । बुझ्नेले पहिलो श्रीमती ‘गृहमन्त्री’ र दोस्रो सचिव भन्ने बुझेछन् र एकछिन हंगामा नै भएछ । श्रीमतीको परिचयमा आफ्नो ‘प्रोटोकल’ खोज्दा झण्डै झगडा परेन ।

यस्तै, घरमा एक सचिवले साथीहरूलाई खाना खान बोलाएछन् । श्रीमतीलाई साथीहरूका अगाडि मलाई ‘सचिवज्यू’ भन्नू भनेका रहेछन् । विदेशबाट ल्याएको मदिरा खाने कार्यक्रम थियो । ती सचिवका साथीहरूमा अर्को एक जना पनि सचिव नै थिए । संयोग पनि कस्तो, घरमालिक शौचालय जाने र बैठक कोठासँगै रहेको अर्को कोठाबाट सचिवकी श्रीमतीले ‘सचिवज्यू’ भनेर बोलाउने एकै पटक भएछ । घरको मान्छेलाई त होइन सचिव भनेको भन्ने सोची पाहुना आएका सचिव किन रहेछ भनेर कोठामा छिरेछन् । साथीको श्रीमतीले कपडा फेर्न लागेको देखेर आत्तिँदै बाहिर आएछन् । ‘रक्सी खाएर जे पनि गर्ने?’ भन्दै झगडा नै भएछ । ‘प्रोटोकल’ले झण्डै हात हालाहालको स्थिति भएछ ।

केही वर्षअघिसम्म एकले अर्कोलाई अंकमाल गरेर जीवनको रङ दिएको सम्बन्ध, एकले खाँदा अर्कोलाई आनन्द लाग्ने, एकको दु:खमा अर्को रुने, एकको खुसीमा अर्को रमाउने त्यो सम्बन्ध किन शासक र रैतीजस्तो हुँदै छ? किन आफ्नो परिवारको सदस्य पनि अर्कै लाग्दै छ? कतै यसमा ‘प्रोटोकल’ र ‘शासकीयपन’ त छैन? नभए गाडीबाट झोला झिकेर कार्यकक्षमा चालकले ल्याइदिएजस्तै बिहान श्रीमतीले ढोकासम्म ल्याइदिओस् भन्ने किन हुन्छ? जुत्ता टलक्क होस् भन्ने किन हुन्छ? त्यही जुत्ता आफैँ पोलिस गरेर टल्काउन किन सकिँदैन? आफ्नो झोला आफैँ किन बोक्न सकिँदैन । बिहान २ घण्टा एक्सरसाइज गर्नेहरू के एउटा झोला बोक्न नसक्ने हुन्छन् र? कि झोलामा पनि ‘शासकीयपन’ छ?

यी र यस्ता अनेकन रूपहरू छन्, जसले सामान्य मानिसलाई पनि विभेदकारी बनाइरहेको छ । त्यही सिहंदरबार हो, जसले सबै खाले विभेद हटाउने कानुनको मस्यौदा गर्छ, नीति, योजना र कार्यक्रम अगाडि सार्छ तर यथार्थमा त्यही किन विभेदको मुहान बन्छ? आखिर के छ त्यो सिंहदरबारमा?

पछिल्लो समय केही प्रशासक आफ्नो बलबुताले भ्याएसम्म नतिजामुखी काम गरिरहेका छन् । सिस्टम परिवर्तन गर्नुपर्छ भनेर पनि लागेका छन् । हामीले नगरे कसले गर्ने भन्ने सोच पनि उनीहरूमा छ । जति गर्दा पनि नसकेपछि उनीहरू पनि भन्दै छन्, ‘हैन, एक सामान्य नागरिकलाई पनि विभेदकारी बनाउन यो सिंहदरबारले कसरी सकेको?’ के यसको कुनै उपाय नै छैन त? पक्कै छ ।

जब कम्युनिस्ट भनिएका मन्त्रीहरू नै एक कदम अगाडि गएर ‘प्रोटोकल’ र ‘शासकीयपन’लाई प्राथमिकता दिन पुगे, त्यसको असर अझै केही वर्षहरू सिंहदरबारमा रहन्छ । हो, यस्तो विभेद हट्न पहिला कम्युनिस्ट मन्त्रीमा परिवर्तन जरुरी छ र त्यसको बाछिटा सचिवहुँदै अरु प्रशासकमा पनि लाग्नुपर्छ, अनि मात्र परिवर्तन हुन्छ । नत्र झन् यो विभेद माकुराको जालोजस्तो भएर रहनेछ ।  शिलापत्रमा रहेको यो लेख हामीले पनि उपयुक्त ठानेर प्रकाशित गरेका छौ-सम्पादक