कफीको रैथाने जमिन भू–मध्य रेखा वरिपरि बिरुवा हुर्कन कुनै छहारी चाहिँदैन।

भू–मध्य रेखाबाट धेरै टाढा रहेको नेपालमा भने छहारी बिना कफीको उत्पादन असम्भव रहेको राष्ट्रिय चिया तथा कफी विकास बोर्ड पोखराका प्रमुख चन्द्र पुरी बताउँछन्। ‘नेपालमा कफी खेती गर्न कुनै न कुनै छहारी चाहिन्छ’ उनले भने, ‘रुखको छाया भए पनि चाहिन्छ।’

कफीको माग नेपालमा भन्दा विदेशमा धेरै छ। राष्ट्रिय चिया तथा कफी विकास बोर्डका अनुसार गत वर्ष नेपालमा ५ सय ३० मेट्रिक टन कफी उत्पादन भएको थियो। जसमा १ सय ८३ मेट्रिक टन कफी विदेश निर्यात भयो। तर नेपालमै माग अनुसार कफी पुगेको छैन।

नेपाली बजारमा अहिले वार्षिक १३ सय मेट्रिक टन कफी विदेशबाट आयात हुने गरेको बोर्डका कार्यकारी निर्देशक डा. विष्णुप्रसाद भट्टराईले बताए।

विदेशबाट आयात हुने कफीको मूल्य भन्दा बढी मूल्यमा नेपाली कफी विदेश निर्यात हुन्छ। अझै माग अनुसार कफी उत्पादन नै गर्न नसकिएको उनले बताए।

नेपालका उच्च पहाडी क्षेत्रमा अर्गानिक कफी पाइने भएकाले यसको माग बढी भएको भट्टराईले बताए। ‘नेपाली कफीको स्वाद, वासना, सन्तुलित गुण र उच्च गुणस्तर भएर नै विदेशीले मन पराएका हुन्’ भट्टराईले भने, ‘विदेशी कफीको तुलनामा नेपाली कफी महँगोमा विक्री हुन्छ।’ अन्य देशमा उत्पादन हुने भन्दा नेपाली कफीको स्वाद र वासना फरक रहेको र छुट्टै पहिचान बनेको उनको भनाइ छ।

नेपालमा कफी खेती १९९५ मा थालिए पनि व्यवसायिक उत्पादन भने २०४० देखि गरिएको थियो। अहिले नेपालमा २ हजार ७ सय ६१ हेक्टर जमिनमा कफी खेती गरिएको छ। बोर्डको अध्ययन अनुसार नेपालमा ११ लाख हेक्टर जमिनमा कफी खेती गर्न सकिन्छ। जसमा ९० हजार हेक्टर जमिनमा उच्च गुणस्तरको कफी खेती हुने गर्छ।

नेपाली बजारमै पनि धेरै माग भएको र विदेशमा समेत निर्यात हुने भएकाले किसानलाई कफी उत्पादनमा आकर्षित गर्न बोर्डले योजना बनाएको भट्टराईको दाबी छ। भूगोल र हावापानीकै कारण नेपालमा कफी खेतीको सम्भावना भएको र आम्दानी पनि धेरै गर्न सकिने उनको भनाइ छ।

कफी उत्पादनमा लागेका किसानले भने समस्यै– समस्या रहेको गुनासो गरेका छन्। कास्कीको अन्नपूर्ण गाउँपालिका १ का कफी किसान कलाधर भुगाईले किसानको समस्या सरकारले बुझ्दै नबुझेको बताए।

उनको बारीमा अहिले १५ सय वटा कफीका बोट छन्। २०६३ देखि कफी खेतीमा लागेका कलाधरले २०७५ मा ८ सय वटा नयाँ विरुवा रोपेका थिए भने गत वर्ष ६ सय वटा रोपे।

गत वर्ष रोपिएको कफीका आधा भन्दा बढी विरुवा मरेको उनले बताए। कफी राम्रोसँग हुर्कियो भने रोपेको कम्तीमा ४ वर्षपछि मात्र उत्पादन दिन्छ। कलाधरको बारीबाट अहिले २ सय वटा कफीको बोटले मात्र उत्पादन दिएको छ। उनले गत वर्ष ९ सय किलो कफीको चेरी (दाना) बेचेर ९० हजार आम्दानी गरे। १ किलो कफीको चेरी सय रुपैयाँ पर्छ।

कलाधर अध्यक्ष रहेको माछापुच्छ्रे उत्तर कफी सहकारी संस्थाले पनि गत वर्ष ६५ हजार वटा कफीका विरुवा रोपेको थियो। जसमध्ये २० हजार बढी विरुवा मरेको कलाधरले बताए। संस्थामा १ सय ३२ जना किसान आवद्ध छन्।

सहकारीमार्फत कफी किसानले २१ लाख रुपैयाँ लगानी गरेका छन्। गत वर्षको चिसोले कफी मरेको भट्टराईले बताए। ‘कफीले चिसो याम सहन सक्दैन’ उनले भने, ‘धेरै चिसो भएर नै कफीका विरुवा मरे।’

चिसोले कफीका विरुवा मर्ने मात्र नभई रोग र कीराले पनि अहिले किसानलाई सताएको छ। कास्कीका कफी किसानलाई गभारा नामक रातो र सेतो गरी दुई थरी कीराले सताएको छ। यस्तै, कफीको हाँगा मर्ने, सुक्ने, सिन्दुरे रोग लगायतका रोग पनि देखिने गरेको छ।

यस्ता समस्याका बाबजुद किसानलाई सरकारले समाधान नदिएको भट्टराईले बताए। सरकारले कृषि बीमा कार्यक्रम मार्फत किसानको बालीको बीमा गरिदिने कार्यक्रम ल्याएको छ। यस्तै, बैंक र सहकारीले समेत कृषिमा निश्चित प्रतिशत लगानी गर्नुपर्ने प्रावधान छ।

तर कफी किसानले व्यक्तिगत र समूहगत रुपमा कुनै ऋण नपाएको गुनासो गरको छन्। कफीको बीमा गर्न पनि सरकारी निकाय कफी किसानको पहुँचमै नपुगेको उनीहरुको गुनासो छ।

पोखरा ११ काहुँकी शर्मिला भण्डारी लामिछाने विगत ३ वर्षदेखि कफी खेतीमा लागेकी छन्। खरबारीमा ६ वटा बिरुवा रोपेर थालेको खेतीलाई उनले गत वर्ष मात्र १ सय वटा बिरुवा थपेर विस्तार गरेकी थिइन्। चिसो बढी भएकै कारण गत वर्ष उनको पनि ५० वटा बोट मर्‍यो।

सरकारले बाली बीमा कार्यक्रममा कफीको बीमा गर्न कम्तीमा ५ सय वटा बोट हुनुपर्ने प्रावधान राखेको छ। त्यही कारण आफूले कफीको बीमा गर्न नपाएको उनले बताइन्। ‘एकैपटक ५ सय बोट रोप्न सकिँदैन’, उनले भनिन्, ‘बढाउँदै लैजाउँ भन्दा सरकारी कार्यक्रम पाइँदैन।’

शर्मिलाले अहिले धान रोपेको खेतमा समेत कफी रोप्ने योजना बनाएकी छिन्। बजारमा बढ्दो माग र मूल्यकै कारण उनी कफीमा आकर्षित भएकी हुन्। उनलाई अर्को समस्या पनि छ। पोखरामा बढ्दो घरजग्गा कारोबारले पनि कफीको विस्तारमा समस्या परेको छ।

‘घडेरी र होटल बनाउनमै जग्गा मासिएका छन्,’ उनी भन्छिन्, ‘कफी खेती गर्नभन्दा पोखरा आसपासका डाँडाहरुमा समेत होटल रेष्टुरेन्ट खुल्न थालेपछि खेती गर्न जमिन नै पाइँदैन।’ उनले अहिले आफ्नो जग्गामा मात्र कफी रोपेको बताइन्।

कफी किसानले भोग्नुपरेको समस्या समाधानका उपाय पनि किसानले नै सुझाएका छन्। जिल्ला कफी सहकारी संघ कास्कीका अध्यक्ष आनन्द सुवेदीले राष्ट्रिय चिया तथा कफी विकास बोर्डलाई ५ बुँदे सुझाव दिएका छन्।